يادداشتی از آرش حجازی
نهادهايی که زمانی زبان عمومی را پالايش، غنا و گسترش می‌دادند ضعيف و يا حذف شده‌اند، و در مقابل، مرجعيت و قدرت اثرگذاری بر زبان به رسانه‌ها و افرادی منتقل شده که الزاماً چنين صلاحيتی ندارند. ناشر از نهادهايی است که هنوز می‌تواند در برابر اين روند مقاومت کند
زبان را فرهنگستان‌ها نمی‌سازند. فرهنگستان می‌تواند برای واژه‌ای معادل پيشنهاد کند، دستور خط تدوين کند و در باره‌ی درست و نادرست نظر بدهد، اما زبانی که مردم واقعاً با آن فکر می‌کنند، حرف می‌زنند و می‌نويسند در جای ديگری ساخته می‌شود. روزی اين زبان را نويسندگان می‌ساختند و شاعران، مترجمان، روزنامه‌نگاران، نمايشنامه‌نويسان، ويراستاران، فيلم‌نامه‌نويسان، دوبلورها، گويندگان راديو و حتی مجريان و برنامه‌سازان تلويزيون. هيچ‌کدام «مرجع زبان فارسی» نبودند، اما در عمل بودند.
نسلی از ايرانيان از راديو فارسی شنيد، از روزنامه جمله‌سازی آموخت، از رمان با امکانات زبان آشنا شد، از ترجمه واژه و مفهوم تازه گرفت، از تئاتر و سينما زبان گفتگو شنيد. نويسنده و شاعر فقط داستان و شعر توليد نمی‌کردند؛ زبان را بسط می‌دادند، توانايی‌هايش را به رخ می‌کشيدند، می‌تراشيندندش، آزمايش و تجربه می‌کردند و امکانات تازه‌ای در اختيار جامعه می‌گذاشتند
آن ساز و کار تا حد زيادی از کار افتاده. وقتی مولف را حذف می‌کنيد، زبان را هم فقير می‌کنيد. چند دهه سانسور فقط مانع نشر بعضی کتاب‌ها و ساخت فيلم و سرايش شعر و ترانه نشده. عملاً مهم‌ترين آزمايشگاه‌ها و مراجع زبان فارسی را از مرکز جامعه بيرون رانده
عده‌ای ديگر اصلاً نمی‌نويسند، عده‌ای مهاجرت کرده‌اند، بعضی می‌نويسند، اما ديده نمی‌شوند. کتاب‌ها در شمارگانی منتشر می‌شود که تاثير عمومی‌شان را در برابر يک پست اينستاگرام تقريباً هيچ می‌کند. در مقابل، آن‌هايی که امکان فعاليت و نشر و بيان دارند، به خود زحمت کافی نمی‌دهند، به زبان‌شان اهميت نمی‌دهند. بزرگان را که ساکت کردند، ميان‌مايگان می‌شوند مرجع زبان. سانسور فقط جلوی انتشار فکر را نمی‌گيرد. جريان خون زبان را هم مختل می‌کند. وقتی مولف را از جامعه حذف می‌کنيد، کسی را حذف کرده‌ايد که وظيفه‌اش پيدا کردن دقيق‌ترين کلمه و جمله برای عميق‌ترين تجربه‌ی انسانی بوده است.
جايش را چه گرفته؟ بخش مهمی از زبان عمومی امروز در فضايی توليد می‌شود که تقريباً تمام سازوکارهای کنترل کيفيت از آن حذف شده. نه سردبيری در کار است، نه ويراستار، نه بازخوان، نه فرصت بازانديشی، نه فضای نقد و واکنش. در چنين فضايی، پروپاگاندا مجال رشد پيدا می‌کند و پاداش متعلق است به سرعت، اغراق، تکرار، هيجان، سادگی و قابليت تقليد... تغيير در زبان خوب است، اما هر تغييری لزوماً زبان را غنی‌تر نمی‌کند. در فضای مجازی می‌توان هر روز اين زخم‌ها را ديد. «راجب»، «بزار»، «دوسته خوبم» شايد غلطهايی کوچک باشند، شايد بگوئيد چه اهميتی دارد که کسی «بذار» را «بزار» بنويسد؟ شايد واقعاً مهم نباشد. مشکل آنجاست که نويسنده‌ی آن جمله ديگر حتی نمی‌داند صورت ديگری وجود دارد. بعد همان آدم مدير شبکه‌ی اجتماعی يک شرکت می‌شود، خبرنگار می‌شود، تبليغ می‌نويسد، سايت خبری اداره می‌کند يا برای صدهاهزار نفر محتوا توليد می‌کند. آن‌جا خطا ديگر شخصی نيست، تکثير می‌شود. و مهم‌تر از املا، دايره‌ی واژگان کوچک می‌شود. ... شايد اعتراض کنيدکه زبان بايد تغيير کند. بله، قطعاً. اگر مردم امروز مثل بيهقی می‌نوشاتند، زبان فارسی مرده بود. زبان بايد تغيير کند، واژه بگيرد، اصطلاح بسازد، شوخی کند، عاميانه شود. نسل تازه بايد بتواند زبان خودش را داشته باشد. «خفن» دشمن فارسی نيست. «وايب» هم قرار نيست تمدن ايرانی را نابود کند. زبان شکسته هم غلط نيست. مسئله پاکيزگی زبان نيست. مسئله دامنه‌ی زبان است. زبان قدرتمند زبانی است که گوينده‌اش هم «خفن» را بشناد، هم «خيره‌کننده»، هم «درخشان»، هم «شگفت‌انگيز»، هم «مهيب»، هم «چشمگير» و بداند هر کدام را کجا به‌کار ببرد.. بحران وقتی است که همه‌ی اين‌ها فقط «خفن» باشند
يک زبان بالغ چندين لايه دارد: زبان گفت‌و‌گوی دوستانه با زبان مقاله، زبان خبر، زبان علمی، زبان ادبی، زبان اداری و زبان انديشه فرق دارد. اگر همه را يک طبقه کنيم، زبان شايد ساده‌تر ، اما توانايی ما برای انديشيدن و بيان کردن تجربه‌های پيچيده هم محدودتر می‌شود
امروز اما زبان فارسی را عده‌ای نمايندگی می‌کنند که تسلط کافی بر زبان فارسی ندارند. تاثيرگذاران فضای مجازی، گويندگان اين شبکه‌‌ی خبری داخلی يا آن شبکه‌ی خارجی که زبان‌شان کمتر نشانی از خواندن متون سطح بالای فارسی دارد، آن فيلم‌ساز بی‌سواد يا سريال سرهم‌کن صدا و سيما که به نظر نمی‌رسد هرگز کتابی ارزشمند از نويسنده يا مترجمی معتبر خوانده باشد، آن ترانه‌ساز يا رپ‌خوانی که زبان را تکه‌پاره می‌کند تا آهنگی بسازد بی‌محتوا، دور از ترانه‌های سطح بالای کسانی مثل رهی معيری، عارف قزوينی، معينی کرمانشاهی، اردلان سرفراز، ايرج جنتی عطايی، شهيار قنبری و ديگرانی که ترانه‌های‌شان در برابر زمان تاب آورد. در بخش بزرگی از اين توليدات، ديگر آن وسواس و احترامی را نمی‌بينيم که نسل‌های پيشين نسبت به زبان داشتند
ناشر در اين ميان چه‌کاره است؟ ناشر قرار نيست فقط فايل را بگيرد، با هوش مصنوعی جلدی روی آن بگذارد و کتابی توليد کند. از وظايف ناشر انتخاب نثر خوب و رد کردن نثر شلخته است، حتی اگر اثر از نظر موضوع جذاب باشد، پرداخت واقعی برای ويرايش، و مقاومت در مقابل انتشار عجولانه. از مسئوليت‌های ناشر حفاظت از کيفيت زبان است. قرار نيست از فارسی «خاص» پاسداری کند. چنين فارسی‌ای هيچ‌وقت وجود نداشته. اما ناشر بايد نثر خوب منتشر کند، ويرايش را جدی بگيرد، به تفاوت ميان زبان گفتار و نوشتار توجه کند، مترجم بپروراند، ميدان بدهد به نويسنده‌ای که زبان تازه می‌آفريند، نپذيرد که چون جمله‌ای «قابل فهم» است، پس حتماً خوب نوشته شده. و شايد مهم‌تر از همه، به زبان فضا بدهد تا آهسته شکل بگيرد. اين چيزی است که فضای مجازی و ابتذال و ميان‌مايگی کلامی کمابيش از ما گرفته: آهستگی. ناشر بايد جمله‌ی نوشته را دوباره و دوباره بخواند، کلماتی را حذف کند، تغيير بدهد، دقيق‌تر کند، و بعد به دست مخاطب برساند
فارسی دارد هم‌سفران بسياری را از دست می‌دهد که روزگاری مراقبش بودند: نويسنده‌ای که سانسور شده، مترجمی که ديگر نمی‌تواند از کارش امرار معاش کند، روزنامه‌نگاری که محلی برای نشر ندارد، ويراستاری که نخستين قربانی کاهش هزينه‌ی نشر است، رسانه‌ای که اعتبارش را از دست داده. و در خلائی که باقی مانده، هر کس بلندتر حرف می‌زند سهم بيشتری در ساختن زبان پيدا می‌کند
مشکلی نيست که نسل بعدی به فارسی ديگری حرف می‌زند. اين اتفاق ناگزير است. سئوال اين است که آن فارسی چقدر توانايی خواهد داشت. آيا می‌تواند دقيق باشد؟ پيچيده باشد؟ ظريف باشد؟ چندلايه باشد؟ بتوان با آن عشق، فلسفه، سياست، علم، طنز، خشم و ابهام را با تفاوت‌های ظريف‌شان بيان کرد؟ يا سرانجام به زبانی می‌رسيم که همه چيز در آن يا «خفن» است، يا «سم»، يا «تاکسيک»، يا «رندوم»؟
زبان فقط وسيله‌ی بيان فکر نيست. بخشی از دستگاهی است که با آن فکر می‌کنيم. اگر زبان‌مان فقير شود، فقط بدتر حرف نمی‌زنيم. شايد روزی چيزهايی را که ديگر برای‌شان کلمه نداريم، سخت‌تر هم بفهميم ‎‌